Prawo do urlopu jest jednym z podstawowych uprawnień socjalnych pracownika, a jego istotą jest okresowe zwolnienie osoby pozostającej w zatrudnieniu pracowniczym z obowiązku świadczenia pracy - w celu wypoczynku, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.

Problematykę nabywania prawa i wykorzystywania urlopu reguluje tzw. prawo urlopowe obejmujące przepisy:

• art. 152-174 Kodeksu pracy oraz
• rozporządzenia Ministra Pracy iPolityki Socjalnej zdnia 8 stycznia 1997r. wsprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania iwypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz. U. nr2, poz.14 zpóźn. zm.), zwanego dalej rozporządzeniem urlopowym.

Według art. 152 § 1 K.p. pracownikowi przysługuje prawo do corocznego, nieprzerwanego, płatnego urlopu wypoczynkowego. Prawo do urlopu jest prawem o charakterze osobistym i niezbywalnym. Pracownik nie może zrzec się tego prawa ani przenieść go na inną osobę.

Celem urlopu wypoczynkowego jest regeneracja sił fizycznych i psychicznych pracownika po okresie świadczenia pracy, dlatego jest niepodważalną zasadą jego wykorzystywanie w naturze. Prawo do urlopu powstaje przez samo pozostawanie pracownika w stosunku pracy. Dotyczy zatem każdej osoby świadczącej pracę na podstawie umowy o pracę, spółdzielczej umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania. Prawo do urlopu nie przysługuje natomiast zatrudnionemu na podstawie umowy zlecenia albo umowy o dzieło, chyba że umowa cywilnoprawna zawiera w tej kwestii inne postanowienie.

Urlop pracownika podejmującego pracę po raz pierwszy

W roku kalendarzowym podjęcia pracy po raz pierwszy przysługuje pracownikowi prawo do urlopu z upływem każdego przepracowanego miesiąca, w wymiarze 1/12 wymiaru urlopu przysługującego mu po przepracowaniu roku (art. 153 K.p.). Najczęściej w roku podjęcia pierwszego w życiu zatrudnienia pracownik nie posiada jeszcze 10-letniego stażu urlopowego, co oznacza, że wymiar urlopu za każdy miesiąc pracy wynosi 1,66 (66...) dnia (1/12 x 20 dni), co przeliczone na godziny stanowi 13 godzin i 17 minut urlopu, tj. 1,66 dnia x 8 godzin = 13,28 godzin; 0,28 godziny przeliczone na minuty stanowi 17 minut (0,28 godziny x 60 minut).
 

Zatrudniliśmy od 1 kwietnia 2010 r. pracownika legitymującego się świadectwem szkoły policealnej oraz zaświadczeniem o 5-letniej pracy na roli. Praca w tutejszej firmie jest jego pierwszą pracą wykonywaną w charakterze pracownika.

Absolwent szkoły policealnej (6 lat nauki) posiadający inny jeszcze okres zaliczalny (5 lat pracy na roli), dający mu w sumie 11-letni staż urlopowy, z każdym przepracowanym miesiącem nabywa prawo do 2,16 dnia urlopu (1/12 x 26 dni).
 

Sytuacje, w których wymiar urlopu podlega zaokrągleniu, zostały wyraźnie określone przepisami prawa urlopowego. Ustawodawca wskazał, że niepełny dzień urlopu zaokrągla się w górę do pełnego dnia tylko w przypadku:

• urlopu pracownika zatrudnionego wniepełnym wymiarze czasu pracy, ustalanego proporcjonalnie dowymiaru czasu pracy tego pracownika (art. 154 § 2 K.p.),
• ustalania wymiaru urlopu na podstawie przepisów art. 155¹ i155² K.p., tj. wroku kalendarzowym, wktórym ustaje stosunek pracy zpracownikiem uprawnionym dokolejnego urlopu, albo po powrocie pracownika dopracy u dotychczasowego pracodawcy wciągu roku kalendarzowego po trwającym co najmniej 1 miesiąc okresie niewykonywania pracy (art. 155³ K.p.).

W literaturze przedmiotu prezentowany jest jednak pogląd, że pracodawca może dokonać zaokrąglenia urlopów cząstkowych w pierwszym roku pracy w ramach realizacji zasady uprzywilejowania pracownika.
 

Pracownik będący absolwentem szkoły wyższej był zatrudniony od 8 marca do 15 kwietnia 2010 r. i była to jego pierwsza praca.

Z dniem 7 kwietnia br. (po przepracowaniu miesiąca) pracownik nabył prawo do 1,66 dnia urlopu. Pracodawca udzielił mu w kwietniu br. dwóch dni urlopu.

Stosownie do art. 154¹ § 1 K.p., do stażu od którego zależy prawo do urlopu, wlicza się wszystkie poprzednie okresy zatrudnienia, bez względu na sposób ustania stosunku pracy i przerwy między tymi okresami. Reguła ta dotyczy również urlopu w roku podjęcia pierwszej pracy. Pracodawca nalicza urlop po przepracowaniu przez pracownika pełnego miesiąca, uwzględniając jego okres zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy. W tym przypadku za miesiąc należy przyjąć 30 dni (art. 114 K.c. w związku z art. 300 K.p.).
 

Od 8 kwietnia 2010 r. zatrudniliśmy pracownika na czas określony wynoszący 1 rok. Z przedstawionego nam świadectwa pracy wynika, że pracownik podjął swoją pierwszą pracę (u innego pracodawcy) od 12 stycznia br. na okres próbny wynoszący 2 miesiące. Umowę rozwiązano 27 lutego br.

Pracownik nabył prawo do pierwszego urlopu u poprzedniego pracodawcy z dniem 11 lutego 2010 r. w wymiarze 1,66 dnia. Natomiast u obecnego pracodawcy nabył prawo do kolejnej 1/12 części urlopu już po przepracowaniu 14 dni (z zaliczeniem dni przepracowanych od 12 do 27 lutego br. w poprzednim zatrudnieniu). Z każdym kolejnym miesiącem przepracowanym w 2010 r. pracownik nabędzie prawo do 1/12 z wymiaru urlopu.

Sposób liczenia terminów

Terminy w prawie pracy dotyczące ustalania uprawnień pracowniczych liczone są inaczej niż w prawie cywilnym. Stosownie do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1996 r. (sygn. akt I PKN 47/96, OSNP 1997/17/310) sposób liczenia terminów określonych w art. 112 K.c. nie ma zastosowania do okresów, od których zależy nabycie uprawnień pracowniczych. Jak wynika z art. 112 K.c., termin oznaczony w tygodniach, miesiącach lub latach kończy się z upływem dnia, który nazwą lub datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było - w ostatnim dniu tego miesiąca. Normy tej nie stosuje się jednak przy obliczaniu okresów zatrudnienia ustalając staż urlopowy.
 

Podejmując pierwszą pracę w dniu 1 marca 2010 r. pracownik nabył prawo do 1/12 urlopu z dniem 31 tego miesiąca. Gdyby zastosować sposób obliczania terminów określony w art. 112 K.c., prawo do urlopu za marzec pracownik nabyłby dopiero 1 dnia następnego miesiąca.

Nabywanie prawa do kolejnych urlopów

Prawo do urlopu określonego w art. 153 § 2 K.p. jako urlop kolejny, jest nabywane z dniem 1 stycznia każdego następnego roku kalendarzowego niejako „z góry" na poczet zatrudnienia w tym właśnie roku. Podobnie jak przy „pierwszym" urlopie, nabycie prawa do „kolejnego" urlopu uwarunkowane jest jedynie faktem pozostawania w stosunku pracy. Wymiar kolejnego urlopu zależy od okresu przepracowanego w danym roku kalendarzowym.
 

Zatrudniamy od 1 stycznia 2010 r. pracownika z wykształceniem zawodowym, który w poprzedniej firmie przepracował 8 lat. Umowa o pracę została z nim rozwiązana w maju 2007 r. z jego winy w trybie art. 52 K.p.

U obecnego pracodawcy, po zaliczeniu 3 lat nauki oraz 8 lat stażu pracy, pracownik ma prawo do urlopu w wymiarze 26 dni. Dla uwzględnienia wcześniejszego okresu zatrudnienia nie mają znaczenia ani przerwa w zatrudnieniu wynosząca ponad 2 lata, ani sposób rozwiązania umowy o pracę.

Pracownik nie nabywa jednak prawa do urlopu wypoczynkowego, gdy w dniu 1 stycznia korzysta z urlopu bezpłatnego. W czasie trwania urlopu bezpłatnego nie powstaje prawo do urlopu wypoczynkowego, ponieważ w tym okresie ulegają zawieszeniu wzajemne prawa i obowiązki stron wynikające z łączącego je stosunku pracy.
 

Pracodawca rozwiązał w maju br. z powodu likwidacji firmy umowę o pracę z pracownikiem korzystającym od początku roku z 6-miesięcznego urlopu bezpłatnego. Pracownik nie otrzyma ekwiwalentu za bieżący urlop wypoczynkowy, ponieważ przebywając w dniu 1 stycznia br. na urlopie bezpłatnym nie nabył do niego prawa.

Na nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego nie wpływa nieświadczenie pracy z powodu długotrwałej choroby. Analogiczna sytuacja zachodzi, gdy pracownik korzysta ze świadczenia rehabilitacyjnego, w przypadku gdy pracodawca mimo upływu okresu ochronnego nie rozwiązał z nim stosunku pracy.
 

Pracownik zatrudniony od 4 lutego 2010 r. na okres próbny wynoszący 2 miesiące chorował od 11 lutego do 31 marca br. Mimo to nabędzie prawo do urlopu za okres pozostawania w zatrudnieniu bez względu na nieświadczenie pracy z powodu choroby.

Pytania i odpowiedzi

1) Czy podejmując pierwszą pracę w dniu 1 grudnia 2009 r. pracownik nabył prawo do 1/12 wymiaru urlopu, a już 1 stycznia 2010 r. prawo do kolejnego urlopu za ten rok?

W roku podjęcia pierwszej pracy pracownik nabywa prawo do urlopu po przepracowaniu każdego miesiąca (nie kalendarzowego, ale liczonego od dnia podjęcia pracy). Za przepracowany miesiąc w 2009 r. pracownik uzyskał prawo do urlopu w wymiarze 1,66 dnia (1/12 z 20 dni). Z dniem 1 stycznia 2010 r. nabył prawo do urlopu „kolejnego" w pełnym wymiarze 20 dni, o ile zatrudnienie będzie trwało przez cały 2010 r.

2) Pracownik rozpoczął pierwszą pracę w dniu 15 grudnia 2009 r. Ile dni pierwszego urlopu mu przysługiwało?

W przypadku gdy pracownik podejmie pierwszą pracę po 1 grudnia danego roku i miesiąc pracy upłynie mu już w następnym roku kalendarzowym, nie nabywa prawa do pierwszego urlopu. Natomiast z dniem 1 stycznia 2010 r. pracownik, o którym mowa w pytaniu, od razu nabył prawo do urlopu „kolejnego".

3) Pracownik zawarł pierwszą w życiu umowę o pracę na okres od 4 kwietnia do 5 lipca 2010 r. Jednak po przepracowaniu kilku dni porzucił pracę i został zwolniony w trybie art. 52 K.p. z dniem 16 kwietnia br. bez wypowiedzenia. Czy nabył prawo do urlopu wypoczynkowego?

Pracownik nie nabył prawa do urlopu (ani tym samym do ekwiwalentu za urlop), gdyż nie przepracował pełnego miesiąca. Okres zatrudnienia stwierdzony świadectwem pracy zostanie doliczony do stażu urlopowego, od którego zależą prawo i wymiar urlopu u następnego pracodawcy.

4) Zatrudniamy pracownika, dla którego jesteśmy w 2010 r. już trzecim pracodawcą. Czy w tutejszym zakładzie pracownik nabędzie prawo do pierwszego urlopu, czy do kolejnego?

W 2010 r. pracownik będzie nabywał z każdym przepracowanym miesiącem prawo do 1/12 z przysługującego mu wymiaru urlopu wypoczynkowego.

Trzeba stwierdzić, że sformułowanie hipotezy art. 153 K.p. jest nieprecyzyjne. Z normy tej wynika, że w trybie powołanego przepisu urlop nabywa pracownik, który podejmuje pracę po raz pierwszy. Stosując przepis dosłownie, oznaczałoby to, że podejmując pracę w danym roku po raz kolejny norma ta nie ma zastosowania. Konsekwencją przyjęcia takiej wykładni byłby brak prawa do urlopu w okresie drugiego czy następnego zatrudnienia w tym samym roku kalendarzowym. Prawo do kolejnego urlopu przysługuje bowiem dopiero w następnym roku kalendarzowym. Praktyka pokazuje, że omawiana norma prawa urlopowego odnosi się nie do pierwszej pracy danego pracownika, lecz do roku kalendarzowego, w którym ta pierwsza praca została podjęta.